વૃક્ષ — ૩૬ તત્ત્વો

તત્ત્વ એટલે "તત્-તા" — એક વાસ્તવિક તત્ત્વ, અસ્તિત્વનું એક સ્થાન. જ્યાં સાંખ્ય ચૈતન્યથી પૃથ્વી સુધીનાં પચીસ તત્ત્વો ગણે છે, ત્યાં શૈવ આગમો બીજાં અગિયાર જુએ છે ઉપર તેમને: તે સ્થાનો જેમના દ્વારા અસીમ સીમિત બને છે, જેમના દ્વારા શિવ સ્વેચ્છાએ જીવમાં સંકોચાય છે. વૃક્ષને નીચે તરફ વાંચો તો તમને મળે છે સૃષ્ટિ — સૃષ્ટિ, ઈશ્વરનો બહાર જતો શ્વાસ. તેને ઉપર તરફ વાંચો તો તમને મળે છે માર્ગ — આ પરંપરાની પ્રત્યેક સાધના આ જ વૃક્ષ પર પાછું ચઢવાનું છે. તેમાં કશાનો અસ્વીકાર નથી: પ્રત્યેક તત્ત્વ એ કોઈ ચોક્કસ ઘનતાએ પ્રગટ થતો શિવ છે.

વૃક્ષનું વાચન — સંપૂર્ણ વિગતો

શુદ્ધ ક્રમ (તત્ત્વ ૧–૫): વિશ્વ "હું" રૂપે

માયાની ઉપર અનુભવ છે, પરંતુ ભેદ નથી. શિવ-તત્ત્વ એ "હું છું"નો શુદ્ધ પ્રકાશ છે; શક્તિ-તત્ત્વ એ જ પ્રકાશનો પોતાનો આનંદ અને ગતિશીલતા છે — કદી બે નહીં, જેમ અગ્નિ અને તેની ઉષ્ણતા કદી બે નથી. આમાં સદાશિવ "હું"ની અંદર પ્રથમ ધૂંધળું "આ" પ્રગટે છે ("હું આ છું"), જેમાં ઇચ્છાનું પ્રાધાન્ય છે. અને ઈશ્વર "આ" આગળ આવે છે ("આ હું છું"), જેમાં જ્ઞાનનું પ્રાધાન્ય છે. અને શુદ્ધવિદ્યા "હું" અને "આ" ક્રિયાના ત્રાજવે પૂર્ણપણે સંતુલિત થાય છે. આ પાંચને કહેવાય છે શુદ્ધ — શુદ્ધ — કારણ કે સર્વવ્યાપકતાનો બોધ કદી લુપ્ત થતો નથી. આગમો તેમને વર્ગીકૃત કરે છે શિવ-તત્ત્વ, તે ક્ષેત્ર જ્યાં ઉચ્ચતમ દીક્ષાઓ અને શાંભવ ઉપાય દ્વારા પહોંચાય છે.

સીમાનો ક્રમ (તત્ત્વ ૬–૧૨): ઈશ્વર કેવી રીતે જીવ બને છે

માયા અહીં "ભ્રમ" નથી પણ શિવની પોતાની આત્મ-આવરણ શક્તિ છે — વાસ્તવિક બહુત્વની કિંમત. માયામાંથી ઊઠે છે પાંચ કંચુકો (કંચુકો), પ્રત્યેક એક દિવ્ય ઐશ્વર્યનું સંકોચન: સર્વશક્તિમત્તા → કલા (સીમિત કર્તૃત્વ); સર્વજ્ઞતા → વિદ્યા (સીમિત જ્ઞાન); પૂર્ણતા → રાગ (ઇચ્છા); નિત્યત્વ → કાલ (કાળ); સર્વવ્યાપી સ્વાતંત્ર્ય → નિયતિ (કારણ-નિયમ). માયાના આવરણ ઉપર આ પાંચ કંચુકો ધારણ કરીને શિવ પ્રગટ થાય છે પુરુષ — તમે, અને પ્રત્યેક સચેતન પ્રાણી. આગમો આ સાતને વર્ગીકૃત કરે છે વિદ્યા-તત્ત્વ. મુક્તિ એટલે કેવળ આ કંચુકોને અંધપણે નહીં પણ સભાનપણે ધારણ કરવા.

પ્રગટ ક્રમ (તત્ત્વ ૧૩–૩૬): અનુભવનું ક્ષેત્ર

અહીંથી નકશો સાંખ્યનો પોતાનો છે, અખંડ રૂપે સન્માનિત. પ્રત્યેક પુરુષ માટે, પ્રકૃતિ ત્રિવિધ ઉપકરણને ઉઘાડે છે — બુદ્ધિ (બુદ્ધિ), અહંકાર (અહં-કર્તા) અને મન (મન) — તે અંતઃકરણ. અહંકારમાંથી વિકસે છે પાંચ જ્ઞાનેન્દ્રિયો (જ્ઞાનની શક્તિઓ), પાંચ કર્મેન્દ્રિયો (કર્મની શક્તિઓ) અને પાંચ તન્માત્રાઓ (શબ્દ, સ્પર્શ, રૂપ, રસ અને ગંધનાં સૂક્ષ્મ સત્ત્વો), જે ઘનીભૂત થઈને બને છે પાંચ મહાભૂતો — આકાશ, વાયુ, અગ્નિ, જળ, પૃથ્વી. આ ચોવીસને આગમો કહે છે આત્મ-તત્ત્વ, તે ક્રમ જેમાં આત્મા સંક્રમણ કરે છે અને કર્મ કરે છે. આ દર્શનની ગહનતા નોંધો: એક પથ્થર પણ — પૃથ્વી-તત્ત્વ — શિવની બહાર નથી; તે પરમ સંકોચનમાં રહેલો શિવ જ છે.

એક જ સત્ય, ત્રણ નકશા — સંઘર્ષ નહીં, સમન્વય

સ્વામીજી આ પ્રણાલીઓને એક જ ઊર્ધ્વગામી પ્રાગટ્ય રૂપે શીખવે છે, બરાબર જેમ પરંપરાએ પોતે તેમને સ્તરબદ્ધ કરી છે. પ્રત્યેક દર્શન પોતે જે ભૂમિનો નકશો દોરે છે તેના માટે સત્ય છે; અને પ્રત્યેક સાધકને પછીના દર્શનને સોંપે છે.

સાંખ્ય — ક્ષેત્રનો નકશો (તત્ત્વ ૧૨–૩૬)

સાંખ્યનાં ૨૫ તત્ત્વો — પુરુષ, પ્રકૃતિ અને તેના ૨૩ વિકારો — સ્વીકારાયેલાં છે સંપૂર્ણપણે આગમ દ્વારા (ચિહ્નિત સ્ વૃક્ષમાં). સાંખ્યનો વિવેક (વિવેક) દ્રષ્ટા અને દૃશ્ય વચ્ચેનો — એ સાધનાની અનિવાર્ય પ્રથમ શસ્ત્રક્રિયા છે. સાંખ્ય જે પ્રશ્નો ખુલ્લા છોડે છે — અનેક પુરુષો શા માટે છે, અને તેમનું ચૈતન્ય અંતે શું છે — તેનો ઉત્તર ઉચ્ચતર તત્ત્વો આપે છે: પ્રત્યેક પુરુષ એ એક જ શિવ છે, માયાના કંચુકો દ્વારા સ્વયં સંકોચાયેલો. સાંખ્ય ખોટું નથી; તે વૃક્ષના નીચેના બે-તૃતીયાંશ ભાગનું યથાર્થ સત્ય છે.

વેદાંત — પંચીકરણ: ભૂતો કેવી રીતે જગત રચે છે

અદ્વૈત વેદાંત એ ચોકસાઈભર્યું વિવરણ આપે છે કે પાંચ સૂક્ષ્મ ભૂતોમાંથી સ્થૂળ વિશ્વ કેવી રીતે બને છે: પંચીકરણ, "પંચીકરણ." પ્રત્યેક સ્થૂળ ભૂત પોતાના જ સૂક્ષ્મ સત્ત્વનું અર્ધું અને બાકીનાં ચારમાંના પ્રત્યેકનું આઠમા ભાગનું બનેલું છે — તેથી જ પ્રત્યેક ભૌતિક વસ્તુ પાંચેય ભૂતોને ધારણ કરે છે, અને તેથી જ દેહને એમાંના કોઈ પણ એક દ્વારા વાંચી શકાય છે:

અસંયુક્ત (અપંચીકૃત) ભૂતોમાંથી વેદાંત સૂક્ષ્મ શરીર નિષ્પન્ન કરે છે — પાંચ પ્રાણ, દસ ઇન્દ્રિયો, મન અને બુદ્ધિ — અને પંચીકૃત ભૂતોમાંથી સ્થૂળ શરીર: એ જ સ્થાપત્ય જેનું વર્ણન આગમનું આત્મ-તત્ત્વ કરે છે, પણ સામા કિનારેથી પહોંચીને. સ્વર યોગમાં આ કોઈ સિદ્ધાંત નથી: સ્વર શાસ્ત્ર એ જ પાંચ તત્ત્વોને પ્રત્યેક શ્વાસની અંદર ઊઠતાં અને વિલીન થતાં નિહાળે છે.

અદ્વૈત — તે મુકુટ જે મૂળનું નામ આપે છે

અદ્વૈત ઘોષણા કરે છે: બ્રહ્મ સત્યમ્ — કેવળ પરમ જ સત્ય છે, અને જગત માયા દ્વારા તેનો આભાસ છે. ત્રિક તત્ત્વત: સંમત થાય છે અને ભારને સૂક્ષ્મ કરે છે: પરમ (તેને બ્રહ્મ કહો કે પરમશિવ) કેવળ પ્રકાશ, શુદ્ધ પ્રકાશ, પરંતુ વિમર્શ — સ્વ-સંવેદી, સ્વ-આનંદિત શક્તિ. તેથી જ્યાં અદ્વૈત "આભાસ" કહે છે, ત્યાં આગમ "વાસ્તવિક આત્માભિવ્યક્તિ" કહે છે: માયા એ કોઈ નામહીન કોયડો નથી પણ શિવની પોતાની શક્તિ છે, જ્ઞેય સીડી પરનું છઠ્ઠું તત્ત્વ. વેદાંતનો જીવ અને આગમનો પુરુષ એક જ મૂર્તિ છે — સ્વયં સીમિત થયેલું ચૈતન્ય; તત્ ત્વમ્ અસિ અને પ્રત્યભિજ્ઞા એક જ ઘટના છે — "તે હું છું" એ પ્રત્યભિજ્ઞા. શિખરને બ્રહ્મ-નિર્ગુણ કહો કે પરમશિવ, ચઢાણ એ જ વૃક્ષનું છે; દશનામી સંન્યાસી અને કાશ્મીરી આચાર્ય શિખરે મળે છે, અને શોધે છે કે તેઓ કદી ત્યાંથી ખસ્યા જ ન હતા.

शिवोऽहम् — अहं ब्रह्मास्मि "હું શિવ છું" અને "હું બ્રહ્મ છું" — બે ભાષાઓ, એક જ પ્રત્યભિજ્ઞા.