आठव्या शतकात अद्वैताचे आचार्य शंकर यांनी भारताच्या परिव्राजक संन्याशांना एका सुव्यवस्थित बंधुसंघात एकत्र केले — दहा नावे, चार पीठे, एक आत्मा.
ब्रह्म सत्यं जगन्मिथ्या जीवो ब्रह्मैव नापरः ॥ «ब्रह्म सत्य आहे, जग आभास आहे; जीव ब्रह्माहून वेगळा नाही.» — अद्वैत वेदान्ताची बीज-शिकवण आदि शंकराचार्यांना श्रेय
संन्यास — विधिवत त्याग — उपनिषदांइतकाच प्राचीन. पण आदि शंकराचार्यांच्या (परंपरेने इ.स. ८वे शतक) काळापर्यंत संन्यासी-जग असंख्य स्वतंत्र धारांत विखुरले होते. शंकरांची प्रतिभा जितकी तात्त्विक तितकीच संघटनात्मक: उपनिषदे, भगवद्गीता व ब्रह्मसूत्रांवरील भाष्यांसोबत त्यांनी संन्याशांना संघटित केले दहा नामांकित संप्रदाय — दशनामी — प्रत्येक भारताच्या चार दिशांत स्थापलेल्या चार मठांपैकी एकाशी संलग्न.
स्वामीजींचा स्वतःचा संप्रदाय, गिरि («पर्वत»), हिमालयातील ज्योतिर्मठाच्या उत्तर पीठाशी संलग्न — तप, एकांत आणि अचल शिखराची दिशा.
परंपरा त्यागाची एक आरोही शिडी मानते — कुटीचक (कुटीचक — कुटीत राहणारा), बहूदक (अनेक तीर्थांचा यात्रिक), हंस (हंस, भ्रमण करणारा ध्यानी) आणि परमहंस (परमहंस, ब्रह्मात लीन) — नंतरच्या साहित्याने जोडले तुरीयातीत आणि अवधूत सर्व बाह्य चिन्हांपलीकडच्यांसाठी. दशनामी संन्याशाला दीक्षेत नवे नाव मिळते, तो गृहस्थ-जीवनाची विधिबंधने तोडतो, आणि पुढे साक्षात्कार व सर्व प्राण्यांच्या कल्याणासाठी जगतो.
इतिहासाने मागणी केली की काही संन्याशांनी धर्मरक्षणासाठी शस्त्रेही धरावीत. दशनामी देहातून लढाऊ तपस्वी संप्रदाय उदयले — नागा — नागस् — आखाड्यांत («पलटणी» वा «कुस्तीची मैदाने») संघटित. यांपैकी, श्री पंचदशनाम जूना आखाडा सर्वांत जुना व मोठा आहे. दोन्ही पंख एकच देह: शस्त्र (शस्त्र) रक्षण केले शास्त्र (शास्त्र), जेणेकरून ज्ञान अखंडित आपल्यापर्यंत पोहोचावे.