खोऱ्याची आदि शैव परंपरा — जिथे विश्व पळून जाण्याचा भ्रम नव्हे तर चैतन्याचा आनंदमय आत्माविष्कार आहे, आणि मुक्ती म्हणजे ओळखीची एकच कृती.
चैतन्यमात्मा ॥ «चैतन्य हाच आत्मा.» — पहिले शिवसूत्र शिवसूत्र १.१, वसुगुप्तांना प्रकट
काश्मीर शैव दर्शन — यथार्थतः त्रिक («त्रिविध») दर्शन — शिव–शक्ति–नर ही त्रयी आणि परा, परापरा व अपरा या देवी यांना सामावणारे — ही एक अद्वय शैव परंपरा आहे जी इ.स. ८व्या ते १२व्या शतकात काश्मीर खोऱ्यात बहरली. तिचे मध्यवर्ती प्रतिपादन बिनतोड आहे: सत्ता एकच आहे, परमशिव, ज्याचा स्वभाव आहे प्रकाश (चैतन्याचा प्रकाश) आणि विमर्श (त्याचे आत्मभान स्पंदन). जग हे ब्रह्मावर घातलेली चूक नाही; ते शिवाचेच स्वतःचे स्वातन्त्र्य — निरपेक्ष स्वातंत्र्य — प्रकटणारे रूपात ३६ तत्त्वे, शुद्ध शिवापासून पृथ्वीपर्यंत.
बंधन केवळ विस्मरण असल्याने, मुक्ती आहे प्रत्यभिज्ञा — प्रत्यभिज्ञा। जीव शिव होत नाही; तो ओळखतो की तो कधी दुसरे काही नव्हताच. आणि जग सत्य व दिव्य असल्याने, मार्ग अनुभवापासून दूर नव्हे तर त्यातूनच जातो. विज्ञानभैरव ११२ वेळा दाखवते.
हे प्राप्त होतात: शिवसूत्रे महादेव पर्वतावर — परंपरेनुसार स्वप्नात प्रकट झालेली आणि शंकरोपल या महाशिलेवर कोरलेली सापडलेली. परम्परेचे उगमस्थान.
वसुगुप्तांचे साक्षात शिष्य; संक्रमित करतात स्पन्दकारिका आणि तिची वृत्ती — दिव्य स्पंदाचा सिद्धान्त.
शिवदृष्टीचे कर्ते, प्रत्यभिज्ञा («ओळख») संप्रदायाचे संस्थापक — परंपरेचा तात्त्विक कणा.
सोमानन्दांचे शिष्य; त्यांची ईश्वरप्रत्यभिज्ञा-कारिका प्रत्यभिज्ञेला काटेकोर तत्त्वज्ञान बनवते — आणि त्यांची शिवस्तोत्रावली भावविभोर भक्ती.
शिखर. तंत्र, तत्त्वज्ञान व सौंदर्यशास्त्राचे बहुश्रुत; ग्रंथकार: तन्त्रालोक, तंत्रसार, परात्रीशिका-विवरण आणि प्रत्यभिज्ञा-टीका.
अभिनवगुप्तांचे अग्रशिष्य — प्रत्यभिज्ञाहृदयम् («प्रत्यभिज्ञेचे हृदय»), स्पन्दनिर्णय, आणि शिवसूत्रे व विज्ञानभैरव उघडणाऱ्या टीका.
काश्मीरची गूढ कवयित्री जिच्या वाखांनी त्रिकाची आग लोकभाषेत नेली.
अखंड खोरे-परंपरेचे अखेरचे महान गुरु, ज्यांनी त्रिकाची मौखिक परंपरा आधुनिक जगासाठी पुन्हा खुली केली.
या संकेतस्थळावर त्रिक त्या अद्वैत वेदान्ताच्या शेजारी उभे आहे ज्याचे दशनामी संप्रदाय — प्रतिस्पर्धी म्हणून नव्हे तर एका नदीचे दोन काठ. वेदान्त परमाला नाव देते ब्रह्म आणि जगाला मायेचा आभास म्हणून वाचते; त्रिक त्याला नाव देते परमशिव आणि त्याच जगाला शक्तीचा वास्तव आत्माविष्कार म्हणून वाचते. स्वामीजी त्यांचा मीलनबिंदू शिकवतात ३६-तत्त्वांचा नकाशा, जिथे सांख्य, वेदान्त आणि आगम प्रत्येकाला नेमके स्थान मिळते.