ग्रंथ
स्पन्दकारिका («स्पंदनावरील कारिका») — सुमारे बावन्न श्लोक — व्यावहारिक हृदय उलगडतात शिवसूत्रे। परंपरा हे श्लोक श्रेय देते वसुगुप्त स्वतःला किंवा त्यांचे शिष्य भट्ट कल्लट, ज्यांचे स्पन्दवृत्ती त्यांची सर्वांत जुनी टीका. नंतरच्या आचार्यांनी महाटीका लिहिल्या: राजानक रामांची विवृति, उत्पलभट्टांची प्रदीपिका, आणि सर्वांत वर क्षेमराजांची स्पन्दनिर्णय आणि स्पन्दसंदोह। कारिका तीन (काहींच्या गणनेने चार) विभागांत चालतात: स्वरूप-स्पन्द — स्पंद स्वस्वरूप म्हणून; सहज-विद्योदय — सहज विद्येचा उदय; विभूति-स्पन्द — त्यातून फुलणाऱ्या विभूती.
स्पंद सर्वांच्या मुळाशी असलेला विरोधाभास नाव देते: परम पूर्ण स्थिर आहे, तरी ते स्पंदते — असे कंपन जे अवकाशातील हालचाल नव्हे तर प्रकाशाचे आत्मभान (विमर्श). प्रत्येक प्रत्यक्ष त्या धडधडीवर लाटेसारखे उठते.
मुख्य श्लोक
यस्योन्मेषनिमेषाभ्यां जगतः प्रलयोदयौ ।
तं शक्तिचक्रविभवप्रभवं शङ्करं स्तुमः ॥
त्या शंकराची स्तुती करतो ज्याच्या नेत्रोन्मीलन-निमीलनाने जगाचा उदय व प्रलय — शक्तिचक्र-वैभवाचा उगम.
स्पन्दकारिका १
अतिक्रुद्धः प्रहृष्टो वा किं करोमीति वा मृशन् ।
धावन्वा यत्पदं गच्छेत्तत्र स्पन्दः प्रतिष्ठितः ॥
अत्यंत क्रोधात, आनंदाच्या उकळीत, «आता काय करू?» या गोंधळात, धावत्या पळात — त्या क्षणी जिथे पोहोचता ती अवस्था: तिथे स्पंद प्रतिष्ठित आहे.
स्पन्दकारिका २२
सर्वांसाठी साधना
१ · तीव्र भावनेचा लखलखाट
कारिका २२ मधून · आपत्कालीन दार
- पुढच्या वेळी तीव्र लाट उठेल — क्रोध, अचानक आनंद, भीती, द्विधा — तिला दाबू नका आणि तिच्या आहारीही जाऊ नका.
- एका श्वासापुरते लक्ष वळवा कथा («हे मला कोणी केले») यावरून ऊर्जाच — छाती-पोटातील कच्ची ऊर्जा.
- त्याला नामरहित शुद्ध स्पंद म्हणून अनुभवा. त्या क्षणी भावना म्हणजे विवस्त्र स्पंद — तीच शक्ती जी विश्वे उघडते आणि मिटवते.
- मग गरजेप्रमाणे कृती करा — लाटेतून नव्हे, स्थिरतेतून.
हे भावनेचे रूपांतर ओळखीने करते, दडपणाने नव्हे. सततच्या तीव्र भावनेसाठी व्यक्तिगत मार्गदर्शन घ्या.
२ · दोन विचारांच्या मध्ये
स्वरूप-स्पंद · विराम-साधना
- शांत बसून विचार उठताना-विरताना पाहा — कोणत्याही विचारात सामील न होता.
- एक विचार मेला आहे आणि पुढचा अजून उठलेला नाही तो क्षण टिपा. ती फट रिकामी नाही; ती गुणगुणते.
- गुणगुणण्यात विसावा. फट लांबवण्याचा प्रयत्न करू नका; ती दिसेल तेव्हा फक्त ओळखा.
- सरावाने «पार्श्वभूमीचे» गुणगुणणे सर्वांचा पुरोभाग म्हणून प्रकटते.
विज्ञानभैरवाच्या या साधनेशी सुंदर जुळते:
मध्य-विश्रांती — श्वासांमधली फट आणि विचारांमधली फट एकच दार.
३ · पहिला सूर
उन्मेष-साधना · आश्चर्य हेच दार
- मन हलवणारे एखादे संगीत लावा, आणि अगदी पहिला सूर टिपा — नाद शांततेतून उमलतो तो क्षण.
- त्याचे स्वागत करणारी आतली छोटी उडी अनुभवा. ती उडी — उन्मेष, «डोळ्याचे उघडणे» — स्पंदाचे स्वतःला उत्तर.
- संगीताच्या प्रत्येक वाक्यांशाला तेच आश्चर्य पुन्हा उघडू द्या, जोवर श्रोता, श्रवण आणि संगीत एकाच स्पंदात नाचत नाहीत.
कोणतेही सौंदर्य चालते: घंटा, पहाटेचा प्रकाश, बालकाचे हास्य. विस्मय हा परंपरेचा लाडका गुरु.