प्रकटीकरण
परंपरा सांगते की ९व्या शतकाच्या प्रारंभी ऋषी वसुगुप्त खाली राहत महादेव पर्वत श्रीनगरजवळ. शिव स्वप्नात प्रकटले आणि त्यांनी एका महाशिलेकडे निर्देश केला — शंकरोपल — ज्यावर त्यांना सूत्रे कोरलेली सापडतील; दुसऱ्या कथनाने, शिळा त्यांच्या स्पर्शाने उलटली आणि प्रकटली. शिवसूत्र: सत्त्याहत्तर सूत्रे इतकी घन की प्रत्येक संपूर्ण परंपरेचा बीजस्फटिक. वसुगुप्तांपासून ही धारा वाहते स्पंद शिकवण, प्रत्यभिज्ञा दर्शनात, आणि क्षेमराजांपर्यंत — ज्यांची टीका शिवसूत्र-विमर्शिनी आजही अभिजात किल्ली आहे.
रचना — तीन जागरणे
- पहिला उन्मेष · शांभवोपाय (२२ सूत्रे) — शिवाच्या बाजूने पाहिलेले सत्य: विश्वचैतन्य, आणि शुद्ध उन्मेषाने जागरण.
- दुसरा उन्मेष · शाक्तोपाय (१० सूत्रे) — शक्तीचा मार्ग: मन हेच मंत्र, प्रयत्न हेच साधन, ज्ञान शुद्ध होऊन सामर्थ्य.
- तिसरा उन्मेष · आणवोपाय (४५ सूत्रे) — व्यक्तीचा मार्ग: देह, श्वास आणि लक्ष हे साक्षात्काराची साधने बनतात, अंती मुक्त संचार करणारा ज्ञानी.
मुख्य श्लोक
चैतन्यमात्मा ॥ १.१ ॥
चैतन्य — निरपेक्ष, आत्मभान — हाच आत्मा.
शिवसूत्र १.१
ज्ञानं बन्धः ॥ १.२ ॥
(मर्यादित) ज्ञान हेच बंधन — अनंताचे «मला जे माहीत» यात पहिले आकुंचन.
शिवसूत्र १.२
उद्यमो भैरवः ॥ १.५ ॥
जाणिवेचा अकस्मात उन्मेष — तो लखलखाटच भैरव.
शिवसूत्र १.५
इच्छाशक्तिरुमा कुमारी ॥ १.१३ ॥
इच्छाशक्ती म्हणजे उमा, नित्य-नवी कुमारी — इच्छा, हव्यासात घट्ट होण्याआधी, स्वयं देवीच.
शिवसूत्र १.१३
चित्तं मन्त्रः ॥ २.१ ॥
मनच मंत्र — मन आपल्या उगमात विसावले की विचारांची प्रत्येक हालचाल पवित्र नाद.
शिवसूत्र २.१
नर्तक आत्मा ॥ ३.९ ॥ रङ्गोऽन्तरात्मा ॥ ३.१० ॥
आत्मा नर्तक; अंतरात्मा रंगमंच. जीवन शिवाचेच नाट्य — आणि तुम्ही मुखवटा नव्हे, मुखवटा घातलेला नर्तक.
शिवसूत्र ३.९–३.१०
सर्वांसाठी साधना
१ · उन्मेष पकडणे (उद्यम)
सूत्र १.५ मधून · शांभव रंग
- दिवसातून अनेकदा टिपा पहिला क्षण कोणत्याही अनुभवाचा: घंटेचा पहिला नाद, दार उघडताच पहिले दृश्य, जागे होण्याचा पहिला क्षण.
- त्या लखलखाटात — नाव देण्याआधी, आवड-नावड होण्याआधी — जाणीव शुद्ध उभी असते. तिला ओळखा.
- त्याचे काहीही करू नका. ओळखीचा एक स्वच्छ क्षण हीच साधना.
आसन नाही, वेळ नाही, साधन नाही — ही साधना दैनंदिन जीवनातच लपली आहे.
२ · मन हेच मंत्र — सोऽहम्
सूत्र २.१ मधून · शाक्तोपाय
- शांत बसा आणि नैसर्गिक श्वास ऐका. परंपरेला त्यात एक स्वयंभू मंत्र ऐकू येतो: स श्वास आत येताना, हम् तो बाहेर जाताना — सोऽहम्— «ते मी आहे.»
- जप करू नका; ऐका। श्वास आधीच जपत आहे.
- विचार आले की त्यांना त्याच आतल्या नादाच्या, शांततेकडे परतणाऱ्या लहरी म्हणून ऐका.
- सकाळ-संध्याकाळ दहा मिनिटे प्रवाह स्थिर करतात.
या साधनेचा मार्गदर्शित ऑडिओ याच पानाच्या ऑडिओ विभागात आहे.
३ · नर्तक आणि रंगमंच
सूत्रे ३.९–३.१० मधून · चिंतन
- कोणत्याही कृतीत — चालताना, बोलताना, काम करताना — हळुवार स्मरा: «आत्मा नर्तक आहे; हा प्रसंग रंगमंच आहे.»
- भूमिका (पालक, कर्मचारी, साधक) हलकेच घातलेली वेशभूषा माना — त्यांतील एकही परिधान करणारा नव्हे.
- दिवसाचे नाट्य आहे तसेच चालू द्या — केवळ तादात्म्य सैल होते.
हे स्मरण आहे, माघार नव्हे: नृत्य चालूच राहते, पूर्वीहून अधिक मोकळेपणाने.