ग्रंथकार
अभिनवगुप्त (इ.स. ९५०–१०१६) हे भारताने घडवलेल्या परिपूर्ण प्रतिभांपैकी एक — तांत्रिक, तत्त्वज्ञ, सौंदर्यमीमांसक, कवी आणि सिद्ध गुरु एकाच व्यक्तीत. शम्भुनाथ, ज्यांना ते पुनःपुन्हा वंदन करतात. त्यांनी तीन क्षेत्रांत प्रमाणग्रंथ लिहिले: त्रिक (तंत्रालोक, तंत्रसार
ग्रंथकार्य
तन्त्रालोक — सुमारे ५,८०० श्लोक ३७ आह्निकस् («दैनिक पाठ») — हा त्रिकाचा सारग्रंथ आहे. आपले प्रामाण्य सर्वाधिक मालिनीविजयोत्तर तंत्रातून घेत,
- आह्निके १–५ — हृदय: परम सत्याचे स्वरूप आणि चार उपाय — अनुपाय (उपायरहित), शाम्भव, शाक्त आणि आणव उपाय, सूक्ष्मतेच्या अवरोही क्रमाने विवेचित.
- आह्निके ६–१२ — काल व अवकाशाचे मार्ग (अध्वे), तत्त्वांचा उदय, आणि चैतन्य जगांत कसे आकारते.
- आह्निके १३–३७ — अनुग्रह (शक्तिपात), सर्व प्रकारची दीक्षा, विधी, मंत्र, मुद्रा आणि गूढ कौल शिकवण,
शिवाय जयरथांची १३व्या शतकातील टीका, विवेक, ग्रंथाचा बराच भाग बंदच राहिला असता; तिच्यासह तंत्रालोक एक परिपूर्ण अभ्यासक्रम बनतो. अभिनवगुप्तांनी स्वतः सार संक्षेपिले तन्त्रसार — पारंपरिक प्रवेशद्वार, आणि स्वामीजी प्रथम हेच सुचवतात.
मुख्य श्लोक
विमलकलाश्रयाभिनवसृष्टिमहा जननी
भरिततनुश्च पञ्चमुखगुप्तरुचिर्जनकः ।
तदुभययामलस्फुरितभावविसर्गमयं
हृदयमनुत्तरामृतकुलं मम संस्फुरतात् ॥
«माझे हृदय प्रकाशित होवो — ते हृदय जे माता व पित्याचे मीलन आहे, शिव-शक्तीच्या युगल स्फुरणाचा सृजनशील विसर्ग — अनुत्तर अमृतकुल.»
तन्त्रालोक १.१
सर्वांसाठी साधना
१ · एका प्रत्यक्षात पंचकृत्ये
त्रिक चिंतन · तंत्रालोकाच्या पंचकृत्य-सिद्धान्तानुसार
- कोणतेही साधे प्रत्यक्ष घ्या — फुलाकडे पाहणे, जाणाऱ्या गाडीचा आवाज ऐकणे.
- जाणिवेत त्याचा जन्म (सृष्टी) पाहा… त्याचा अल्प मुक्काम (स्थिती)… लक्ष पुढे सरकताच त्याचे विलयन (संहार).
- हेही पाहा: तो टिकून असताना त्याने इतर सारे झाकले (तिरोधान) — आणि हे सारे आत्ता ओळखल्याने क्षेत्र पुन्हा उघडले (अनुग्रह).
- चिंतनाचा निष्कर्ष: शिवाची पाच वैश्विक कृत्ये प्रत्येक क्षणी तुमच्यातच घडत आहेत. तुम्ही विश्व पाहत नाही; तुम्ही विश्व घडवत आहात.
अभ्यास-साधना: एका प्रत्यक्षासह पाच मिनिटे तासाभराच्या चाळण्याहून श्रेष्ठ.
२ · केंद्रातून प्रवेश
तंत्रसाराचे सोपे दार · आणवातून शाक्ताकडे
- कोणत्याही दोन अवस्थांमध्ये एक केंद्र असते: जागृती आणि निद्रा, दोन पावले, प्रयत्न आणि विश्रांती, श्वास आणि श्वास यांच्या मध्ये.
- रोज भेटणारा असा एखादा संधिबिंदू निवडा — बसण्याचा क्षण, दाराचा उंबरठा, बोलण्याआधीचा क्षण.
- त्या संधीला, प्रत्येक वेळी, शुद्ध लक्षाच्या एका मूक ठोक्याने भेटा.
- सरावाने संधी रुंदावते, आणि तुम्ही केंद्र धरण्याऐवजी केंद्र तुम्हांला धरू लागते.
तंत्रालोकाचे सखोल उपाय दीक्षा आणि जिवंत गुरूकडूनच मिळतात —
विचारा तुम्ही तयार असाल तेव्हा.