ग्रंथ
विज्ञानभैरव («भैरवाचे ज्ञान») हे सुमारे १६३ श्लोकांचे लघु तंत्र आहे, काश्मीरच्या त्रिक परंपरेत रुद्रयामल संग्रहातून प्रसारित. रुद्रयामल संग्रह. देवी, सर्व विस्तृत सिद्धान्त ऐकून, मूळ प्रश्न विचारते: रूप, मंत्र व विधीच्या पलीकडे, भैरव नावाचे सत्य नक्की काय? भैरव नावाचे सत्य नक्की काय? उत्तर व्यापते सुमारे २४ ते १३५ श्लोक: एकशे बारा धारणा — संक्षिप्त केंद्रीकरण-सूचना, बहुतेक एकेक श्लोकाच्या — ज्यांतून भैरवावस्था थेट स्पर्शिली जाते. ग्रंथ अंती घोषित करतो: यांतील एकातही खरोखर स्थिर तो स्वयं भैरव. एक यांतील एकातही खरोखर स्थिर झालेला स्वयं भैरवच.
धारणा त्याच गोष्टींनी काम करतात ज्या प्रत्येक मनुष्याजवळ आधीच आहेत: श्वास व त्याचे वळणबिंदू, शांततेत विरणारे नाद, खुले आकाश, जागृती-निद्रेमधला क्षण, आनंद-भय-आश्चर्याचा लखलखाट, आकाशरूप अनुभवलेला देह. स्वामी लक्ष्मण जू खोऱ्याच्या मौखिक परंपरेचे मुकुटरत्न म्हणून शिकवली.
मुख्य श्लोक
ऊर्ध्वे प्राणो ह्यधो जीवो विसर्गात्मा परोच्चरेत् ।
उत्पत्तिद्वितयस्थाने भरणाद्भरिता स्थितिः ॥
श्वास-ऊर्जा वर चढते, जीव-प्रवाह खाली स्थिरावतो, प्रत्येक परमाच्या सृजनशील स्पंदाचा (विसर्गाचा) आविष्कार. त्यांच्या जन्माच्या दोन्ही स्थानी स्थिर पूर्णतेने जाणीव विसावू द्या — आणि पूर्णतेची अवस्था उदित होते.
विज्ञानभैरव २४ — पहिली धारणा
न व्रजेन्न विशेच्छक्तिर्मरुद्रूपा विकासिते ।
निर्विकल्पतया मध्ये तया भैरवरूपता ॥
श्वासशक्ती बाहेरही जात नाही, आतही येत नाही — मध्यभागी उमललेली, सर्व विकल्पांपासून मुक्त — त्या मध्य-अवस्थेतून स्वतःचे रूपच भैरव.
विज्ञानभैरव २६ — मध्य-विश्रांती
📿 स्वामीजींच्या शिकवणीत या दोन्ही धारणा स्वर-सिद्धान्ताने वाचल्या जातात: आत येणारा श्वास प्राण, बाहेर जाणारा श्वास आहे अपान, आणि त्यांच्यामधील स्थिर बिंदू — मध्य — आहे सुषुम्ना, ती शून्य अवस्था जिथे पाचही तत्त्वे मौन होतात. एक श्वास असा तिन्ही नाड्यांना भेटतो: तो आत येतो, बाहेर जातो, आणि दोहोंमध्ये शिवस्वरोदय पानावर संपूर्ण श्वासविज्ञान.
सर्वांसाठी साधना
१ · वळणबिंदूंवरील पूर्णता
धारणा १ मधून · श्लोक २४ · आणवोपाय
- सैलावून बसा, पाठकणा उंच. श्वासाला त्याच्या नैसर्गिक लयीत स्थिरावू द्या — त्याला नियंत्रित करू नका.
- आत येणाऱ्या श्वासाला (प्राण) नाभीखालच्या त्या बिंदूपर्यंत घरी न्या जिथे त्याची हालचाल संपते.
- बाहेर जाणाऱ्या श्वासाला (अपान) देहाबाहेरच्या त्या बिंदूपर्यंत अनुसरा — नाकपुड्यांपुढे सुमारे बारा बोटे — जिथे तो विरतो.
- या दोन «जन्मस्थानां»पैकी प्रत्येकावर, श्वासाहून एक हृदयस्पंद अधिक काळ लक्ष विसावू द्या. श्वास रोखू नका; केवळ लक्ष धरा. लक्ष.
- १०–१५ मिनिटे चालू ठेवा. विराम एका शांत पूर्णतेने (भरिता स्थितिः) तेजाळू लागतो. त्यातच विसावा.
हेतुतःच सौम्य — सर्वांसाठी योग्य. चक्कर आल्यास तुम्ही श्वास नियंत्रित करत आहात; त्याला मोकळे वाहू द्या.
२ · मध्य-विश्रांती
धारणा ३ मधून · श्लोक २६ · सुषुम्ना-दार
- अभ्यास १ च्या काही मिनिटांनंतर लक्षात घ्या की श्वास-ग्रहण आणि श्वास-त्याग यांमध्ये एक नैसर्गिक, सहज विराम आहे.
- श्वासाला कधीही न आवळता, जाणिवेला त्या विरामात स्थिरावू द्या — मध्य, मधोमध.
- विरामात कोणतेही तत्त्व हाक देत नाही: नाद नाही, रूप नाही, ओढ नाही. विरामाला शून्यता नव्हे तर स्थिरतेचे दार म्हणून भेटा.
- विचार परतला की पुढच्या श्वासावर स्वार होऊन मध्याकडे या. मिनिटे पुरेशी; खोली कालावधीहून महत्त्वाची.
विराम स्वागताने येतो, कधीही बनवला जात नाही. बळजबरीचे कुंभक म्हणजे प्राणायाम, आणि तो गुरूच्या मार्गदर्शनाखालीच.
३ · नादाचा अंत
नाद-धारणांमधून · शाक्तोपाय
- घंटा वा गाणारी वाटी वाजवा, किंवा तानपुरा वा बासरीच्या ध्वनिमुद्रणातील दीर्घ विरणारा सूर वापरा.
- नाद विरळ होत, थरथरत, विरून जाताना त्याच्यावर संपूर्ण लक्षाने स्वार व्हा.
- ऐकण्याला «काही नाही» सापडते त्या नेमक्या क्षणी तिथेच थांबा — सजग, खुले, नादाला सामावून घेणाऱ्या मौनाचे श्रवण करीत.
- हळूहळू पुन्हा करा. नादांमधले मौन आणि नादाच्या अंतीचे मौन एकच आकाश — परव्योम.
या पानावरील मार्गदर्शित ऑडिओसह सुंदर — हेडफोन्सची शिफारस.
४ · आकाश-दर्शन
आकाश-धारणांमधून · शांभव रंग
- बाहेर बसा, किंवा खिडकीपुढे, आकाशाचे विस्तीर्ण खुले दृश्य घेऊन (पहाट आणि संधिकाल डोळ्यांना सौम्य; सूर्याकडे कधीही टक लावू नका).
- कोणत्याही वस्तूवर केंद्रित न होता दृष्टीला आकाशात विसावू द्या — मऊ, जमेल तोवर अपलक.
- «माझ्या आत» आणि «बाहेर» ही जाणीव विरळ होऊ द्या. बाहेरचे आकाश आणि जाणिवेचे आकाश एकमेकांना ओळखतात.
- शेवटी डोळे मिटा आणि तेच आकाश आत शोधा.
तीव्र भोवळ आल्यास अभ्यास १ ने स्थिर व्हा. खोल तल्लीनतेच्या साधना व्यक्तिशः शिकवल्या जातात —
सल्लामसलत.
संपूर्ण ११२-धारणा चक्र, प्रत्येक ध्यानाच्या मार्गदर्शित ऑडिओसह, परंपरेच्या ॲप्समध्ये आणि मार्गदर्शित साधना-सेवा.