वृक्ष — ३६ तत्त्वे

तत्त्व म्हणजे «त-त्व» — वास्तविक तत्त्व, अस्तित्वाची पायरी. सांख्य चैतन्यापासून पृथ्वीपर्यंत पंचवीस तत्त्वे मोजते, वर त्यांना: ज्या पायऱ्यांनी अमर्याद मर्यादित होते, ज्यांनी शिव स्वेच्छेने जीवात आकुंचतो. वृक्ष खाली वाचा, सृष्टि — सृष्टी, ईश्वराचा उच्छ्वास. वर वाचा आणि मिळतो मार्ग — या परंपरेतील प्रत्येक साधना याच वृक्षावरची पुन्हा चढण. यात काहीही त्याज्य नाही: प्रत्येक तत्त्व ठरावीक घनतेतील शिवच.

वृक्ष वाचणे — संपूर्ण तपशील

शुद्ध क्रम (तत्त्वे १–५): विश्व «मी» रूपात

मायेच्या वर अनुभव आहे, पण विभक्ती नाही. शिवतत्त्व «मी आहे» चा शुद्ध प्रकाश; शक्तितत्त्व तो त्या प्रकाशाचाच आनंद व गतिशीलता — अग्नी व त्याची उष्णता जशी दोन नाहीत तसे कधीही दोन नाहीत. सदाशिव पहिले अस्पष्ट «हे», «मी» च्या आत उमटते («मी हे आहे»), इच्छेच्या प्राधान्याने. मध्ये ईश्वर «हे» पुढे येते («हे मी आहे»), ज्ञानाच्या प्राधान्याने. मध्ये शुद्धविद्या «मी» आणि «हे» क्रियेच्या तराजूत पूर्ण संतुलित होतात. या पाचांना म्हणतात शुद्ध — शुद्ध — कारण विश्वात्मकतेचे भान कधी हरवत नाही. आगम त्यांना एकत्र म्हणतात शिवतत्त्व, सर्वोच्च दीक्षा आणि शांभव उपायाने गाठले जाणारे क्षेत्र.

मर्यादेचा क्रम (तत्त्वे ६–१२): ईश्वर जीव कसा होतो

माया येथे «भ्रम» नव्हे तर शिवाचीच आत्म-आच्छादन शक्ती — खऱ्या अनेकतेची किंमत. मायेतून उठतात पाच कञ्चुकस् (कंचुक), प्रत्येक एका दिव्य वैभवाचे आकुंचन: सर्वशक्तिमत्ता → कला (मर्यादित कर्तृत्व); सर्वज्ञता → विद्या (मर्यादित ज्ञान); पूर्णता → राग (आसक्ती); नित्यता → काल (काळ); सर्वव्यापी स्वातंत्र्य → नियती (नियति). मायेच्या आवरणावर हे पाच कंचुक धारण करून शिव प्रकटतो पुरुष — तुम्ही, आणि प्रत्येक सचेतन जीव. आगम या सातांना एकत्र म्हणतात विद्या-तत्त्व। मुक्ती म्हणजे हेच कंचुक आंधळेपणाने नव्हे तर जाणीवपूर्वक धारण करणे.

व्यक्त क्रम (तत्त्वे १३–३६): अनुभवाचे क्षेत्र

इथून पुढे नकाशा सांख्याचाच, अखंड सन्मानित. प्रत्येक पुरुषासाठी, प्रकृति त्रिविध यंत्र उलगडते — बुद्धी (बुद्धी), अहङ्कार (अहं-कर्ता) आणि मनस् (मन) — हे अन्तःकरण। अहंकारातून पाच उत्क्रान्त होतात ज्ञानेन्द्रियस् (ज्ञानशक्ती), पाच कर्मेंद्रिये (कर्मशक्ती) आणि पाच तन्मात्रस् (शब्द, स्पर्श, रूप, रस आणि गंध यांची सूक्ष्म सारतत्त्वे), जी घनीभूत होऊन पाच महाभूतस् — आकाश, वायू, अग्नी, जल, पृथ्वी. या चोवीसांना आगम म्हणतात आत्मतत्त्व, ज्या क्रमात आत्मा संसरण व कर्म करतो. या दृष्टीची खोली पाहा: एक दगडसुद्धा — पृथ्वीतत्त्व —

एक सत्य, तीन नकाशे — संघर्ष नव्हे, समन्वय

स्वामीजी ही दर्शने एकाच आरोही प्रकटीकरणाप्रमाणे शिकवतात, परंपरेनेच ती जशी स्तरांनी रचली तशी. प्रत्येक दर्शन आपल्या क्षेत्रात सत्य; प्रत्येक साधकाला पुढच्याच्या हाती देते.

सांख्य — क्षेत्राचा नकाशा (तत्त्वे १२–३६)

सांख्याची २५ तत्त्वे — पुरुष, प्रकृती आणि तिचे २३ विकार — स्वीकारली आहेत संपूर्ण आगमाने (चिन्हांकित स् वृक्षात). सांख्याचा विवेक (विवेक) द्रष्टा आणि दृश्य यांमधील — साधनेची पहिली अनिवार्य शस्त्रक्रिया आहे. सांख्य जे अनुत्तरित ठेवते —

वेदान्त — पंचीकरण: महाभूते विश्व कसे घडवतात

पाच सूक्ष्म महाभूते स्थूल विश्व कशी बनतात याचा नेमका हिशेब अद्वैत वेदान्त देतो: पञ्चीकरण— «पंचीकरण». प्रत्येक स्थूल महाभूत अर्धे स्वतःच्या सूक्ष्म साराचे आणि इतर चारांच्या प्रत्येकी एक-अष्टमांशाचे.

असंयुक्त (अपंचीकृत) महाभूतांपासून वेदान्त सूक्ष्म देह काढतो — पाच प्राण, दहा इंद्रिये, मन आणि बुद्धी, स्वर शास्त्र हीच पाच तत्त्वे प्रत्येक श्वासात उदित-विलीन होताना पाहते.

अद्वैत — मुळाला नाव देणारा मुकुट

अद्वैत घोषित करते: ब्रह्म सत्यम् — केवळ परमच सत्य, आणि जग मायेद्वारे त्याचा आभास. त्रिक सारात सहमत होऊन भर सुधारते: परम (त्याला ब्रह्म म्हणा वा परमशिव) केवळ प्रकाश, शुद्ध प्रकाशच नव्हे, तर विमर्श — आत्मभान, आत्म-आनंदी शक्ती. म्हणून अद्वैत जिथे «आभास» म्हणते तिथे आगम म्हणतो «वास्तविक आत्माविष्कार»: माया अनाम कोडे नव्हे तर स्वयं शिवाची शक्ती. तत् त्वम् असि आणि प्रत्यभिज्ञा एकच घटना आहेत — «मी तोच» ही ओळख. शिखराला निर्गुण ब्रह्म म्हणा वा परमशिव, चढण त्याच एका वृक्षाची.

शिवोऽहम् — अहं ब्रह्मास्मि «मी शिव आहे» आणि «मी ब्रह्म आहे» — दोन भाषा, एकच प्रत्यभिज्ञा.