ঋগ্বেদৰ ৰুদ্ৰৰ পৰা কুম্ভত সমদল কৰা আখাৰালৈকে — পৃথিৱীৰ আটাইতকৈ দীঘলীয়া অবিচ্ছিন্ন জীৱন্ত সাধনা-ধাৰা।
त्र्यम्बकं यजामहे सुगन्धिं पुष्टिवर्धनम् ।
उर्वारुकमिव बन्धनान्मृत्योर्मुक्षीय मामृतात् ॥ "আমি ত্ৰিনয়ন, সুগন্ধি, সকলোৰে পুষ্টিদাতাক পূজা কৰোঁ — লতাৰ পৰা তিয়ঁহ যেনেকৈ মুকলি হয়, তেনেকৈ আমি মৃত্যুৰ পৰা মুক্ত হওঁ, অমৃতৰ পৰা নহয়।" — মহামৃত্যুঞ্জয় মন্ত্ৰ ঋগ্বেদ ৭.৫৯.১২
ভাৰতীয় শাস্ত্ৰৰ বহু প্ৰাচীনতম নামেৰে শিৱ পূজিত হয়: ৰুদ্ৰ ঋগ্বেদৰ, "গৰ্জনকাৰী" আৰু আৰোগ্যকৰ্তা; অধিপতি — শতৰুদ্ৰীয় যজুৰ্বেদৰ স্তুতি, যাৰ "নমঃ শিৱায়" আজিও জপ কৰা হয়; আৰু মহান দেৱতা — মহেশ্বৰ — শ্বেতাশ্বতৰ উপনিষদৰ, প্ৰথম গ্ৰন্থ য'ত সাংখ্য-যোগ দৃষ্টিৰ সৈতে একত্ৰিত এজন ব্যক্তিৰূপী পৰমেশ্বৰৰ শিক্ষা দিয়া হৈছে। পুৰাতত্ত্বই নিজৰ ইংগিত যোগ দিয়ে — সিন্ধু নগৰীৰ শিংযুক্ত "আদি-পশুপতি" মোহৰৰ পৰা ঊৰ্ধ্বলিংগ গুডিমল্লম লিংগলৈকে (আনুমানিক খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ২য় শতিকা)। মহাকাব্য আৰু পুৰাণৰ সময়লৈ শিৱ সম্পূৰ্ণৰূপে প্ৰকাশিত: নীলকণ্ঠ যিয়ে বিষ পান কৰে, নটৰাজ যাৰ নৃত্যই বিশ্বব্ৰহ্মাণ্ড, দক্ষিণামূৰ্তি নীৰৱ গুৰু।
আটাইতকৈ প্ৰাচীন সংগঠিত শৈৱ ক্ৰম, লকুলীশৰ সৈতে জড়িত; কৰ্ম দহন কৰিবলৈ অপমানকো আদৰি লোৱা তপস্বী, ৰুদ্ৰৰ সৈতে সাযুজ্য বিচৰা। পাশুপত ধাৰা নেপাল, গুজৰাট আৰু আদি-মধ্যযুগীয় ভাৰতৰ মন্দিৰ-জালৰ মাজেৰে বৈছিল।
২৮খন শৈৱাগমে মন্দিৰ, দীক্ষা আৰু যোগৰ কাঠামো গঢ়ে। দ্বৈতবাদী শৈৱ সিদ্ধান্ত — পতি (প্ৰভু), পশু (জীৱাত্মা), পাশ (বন্ধন) — দক্ষিণৰ মহান ধৰ্মতত্ত্ব হৈ পৰে, পিছত নায়নমাৰ সন্তসকল, তিৰুমূলাৰৰ তিৰুমন্তিৰম আৰু মেয়কণ্টাৰৰ সম্প্ৰদায়ৰ মাজেৰে তামিলত ফুলি উঠে।
উপত্যকাত, ত্ৰিক সেই একেই আগমসমূহক অদ্বৈতভাৱে পঢ়ে: বসুগুপ্তৰ শিৱ সূত্ৰসমূহ, স্পন্দ মতবাদ, সোমানন্দ আৰু উৎপলদেৱৰ প্ৰত্যভিজ্ঞা দৰ্শন, আৰু অভিনৱগুপ্তৰ তন্ত্ৰালোক — শৈৱ চিন্তাৰ শীৰ্ষ।
আদি শংকৰাচাৰ্যৰ অদ্বৈত বেদান্ত আৰু তেওঁৰ দহটা সন্ন্যাস ক্ৰম সন্ন্যাস-জগতক তাৰ স্থায়ী গাঁথনি দিয়ে — যাৰ পৰা শৈৱ আখাৰাসমূহ, জূনাকে ধৰি, নিজৰ ৰূপ লয়।
মৎস্যেন্দ্ৰনাথ আৰু গোৰক্ষনাথে তন্ত্ৰৰ দেহ-বিজ্ঞানৰ পৰা হঠ যোগ গঢ়ে — কুণ্ডলিনী, নাড়ী, প্ৰাণ — এক উত্তৰাধিকাৰ যাৰ ভাগ লয় স্বৰ শাস্ত্ৰ ভাগ কৰে। নাথ যোগীসকল আজিও এক জীৱন্ত ক্ৰম হৈ আছে।
কৰ্ণাটকত বসৱণ্ণাৰ বিপ্লৱ — শৰীৰত ধাৰণ কৰা ইষ্টলিংগ, আমূল ভক্তি, সামাজিক সমতা, অক্কা মহাদেৱী আৰু শৰণসকলৰ বচন-কবিতা।
উগ্ৰ বামমাৰ্গী ধাৰাসমূহে — কাপালিক আৰু পিছৰ অঘোৰী সাধু — শিৱৰ নিৰ্ভীকতাক চৰমলৈ লৈ যায়, শ্মশানৰ পোহৰত শুচি-অশুচি বিলীন কৰি; তেওঁলোকৰ কাষে কাষে তামিল সিদ্ধ আৰু ৰস-সিদ্ধসকলে ৰসায়ন আৰু অমৰ দেহৰ সন্ধান কৰে।
দক্ষিণৰ মন্দিৰ-সিদ্ধান্ত, নাথ মঠ, লিংগায়ত সম্প্ৰদায়, প্ৰতিটো কুম্ভত দশনামী আখাৰা, আৰু স্বামী লক্ষ্মণ জুৱে পুনৰ মুকলি কৰা ত্ৰিক — নদীখন কেতিয়াও বৈ যোৱা বন্ধ হোৱা নাই। এই ছাইট তাৰে এটা সুঁতি।