ਤੰਤਰਲੋਕ

ਰਚੇਤਾ

ਅਭਿਨਵਗੁਪਤ (ਲਗਭਗ 950–1016 ਈਸਵੀ) ਭਾਰਤ ਦੇ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਰਿਪੂਰਨ ਮਨੀਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹਨ — ਤਾਂਤ੍ਰਿਕ, ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ, ਸੁਹਜ-ਸ਼ਾਸਤਰੀ, ਕਵੀ ਅਤੇ ਸਿੱਧ ਗੁਰੂ — ਇੱਕੋ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿੱਚ। ਸ਼੍ਰੀਨਗਰ ਵਿੱਚ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਹਰ ਸੰਪਰਦਾਯ ਦੇ ਆਚਾਰੀਆਂ ਕੋਲੋਂ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ; ਕੌਲ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਗੁਰੂ ਸਨ ਮਹਾਨ ਸ਼ੰਭੁਨਾਥ, ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਤਿੰਨ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਰਣਾਇਕ ਗ੍ਰੰਥ ਰਚੇ: ਤ੍ਰਿਕ (ਤੰਤ੍ਰਾਲੋਕ, ਤੰਤ੍ਰਸਾਰ, ਪਰਾਤ੍ਰੀਸ਼ਿਕਾ-ਵਿਵਰਣ), ਪ੍ਰਤਯਭਿਗਿਆ ਦਰਸ਼ਨ (ਉਤਪਲਦੇਵ ਉੱਤੇ ਦੋ ਮਹਾਨ ਵਿਮਰਸ਼ਿਨੀਆਂ), ਅਤੇ ਸੁਹਜ-ਸ਼ਾਸਤਰ (ਨਾਟਯਸ਼ਾਸਤਰ ਉੱਤੇ ਅਭਿਨਵਭਾਰਤੀ ਅਤੇ ਧ੍ਵਨਿ ਉੱਤੇ ਲੋਚਨ) — ਜਿੱਥੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਇਹ ਸੂਝ ਕਿ ਸੁਹਜ-ਰਸਾਸਵਾਦ (ਰਸ) ਆਤਮਾ ਦੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਆਨੰਦ ਦਾ ਸਵਾਦ ਹੈ, ਅੱਜ ਵੀ ਭਾਰਤੀ ਕਲਾ-ਮੀਮਾਂਸਾ ਨੂੰ ਘੜਦੀ ਹੈ।

ਰਚਨਾ

ਤੰਤ੍ਰਾਲੋਕ — ਲਗਭਗ 5,800 ਸ਼ਲੋਕ, ਵਿੱਚ 37 ਆਹਨਿਕ ("ਦੈਨਿਕ ਪਾਠ") — ਤ੍ਰਿਕ ਦਾ ਸਾਰ-ਗ੍ਰੰਥ ਹੈ। ਆਪਣਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮਾਲਿਨੀਵਿਜਯੋੱਤਰ ਤੰਤਰ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ, ਇਹ ਸਮੁੱਚੇ ਆਗਮ-ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਵਿਵਸਥਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ:

• ਆਹਨਿਕ 1–5 — ਹਿਰਦਾ: ਪਰਮ ਵਾਸਤਵਿਕਤਾ ਦਾ ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਚਾਰ ਸਾਧਨ — ਅਨੁਪਾਯ (ਅਨ-ਉਪਾਯ), ਸ਼ਾਂਭਵ, ਸ਼ਾਕਤ ਅਤੇ ਆਣਵ ਉਪਾਯ, ਸੂਖਮਤਾ ਦੇ ਉਸੇ ਉਤਰਦੇ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਵਿਚਾਰੇ ਗਏ।
• ਆਹਨਿਕ 6–12 — ਕਾਲ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਮਾਰਗ (ਅਧ੍ਵਨ), ਤੱਤ੍ਵਾਂ ਦਾ ਉਦੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਢੰਗ ਜਿਹਨਾਂ ਨਾਲ ਚੇਤਨਾ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
• ਆਹਨਿਕ 13–37 — ਕ੍ਰਿਪਾ (ਸ਼ਕਤੀਪਾਤ), ਹਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੀਖਿਆ, ਵਿਧੀਆਂ, ਮੰਤਰ, ਮੁਦਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਗੁਪਤ ਕੌਲ ਉਪਦੇਸ਼, ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦਾ ਸੰਚਾਰ।

ਬਿਨਾਂ ਜਯਰਥ ਦੀ 13ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਟੀਕਾ, ਵਿਵੇਕ, ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀ ਰਚਨਾ ਬੰਦ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ; ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਤੰਤ੍ਰਾਲੋਕ ਇੱਕ ਪੂਰਨ ਪਾਠਕ੍ਰਮ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਭਿਨਵਗੁਪਤ ਨੇ ਆਪ ਹੀ ਇਸ ਦਾ ਨਿਚੋੜ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤਾ ਤੰਤ੍ਰਸਾਰ — ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਪ੍ਰਵੇਸ਼-ਬਿੰਦੂ, ਅਤੇ ਉਹੀ ਜਿਸ ਦੀ ਸਵਾਮੀ ਜੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਲਾਹ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

ਮੁੱਖ ਸ਼ਲੋਕ

ਸਭ ਲਈ ਅਭਿਆਸ