शास्त्रप्रकाशः
परम्परा कथयति यत् नवमशतकस्य आरम्भे सः ऋषिः — वसुगुप्तः अधो न्यवसत् महादेवपर्वतः श्रीनगरस्य समीपे। शिवः स्वप्ने तस्मै दर्शनं दत्त्वा महाशिलां प्रति तम् आदिशत् — शङ्करोपलः — यस्मिन् सः उत्कीर्णानि सूत्राणि द्रक्ष्यति इति; अन्यया कथया, तस्य स्पर्शेन शिला परावृत्य तानि प्राकाशयत्। यत् सः प्राप्तवान्, तद् अभवत् — शिवसूत्रम्: सप्तसप्ततिः सूत्राणि एतावत् सङ्क्षिप्तानि यत् एकैकं सम्पूर्णायाः परम्परायाः बीजस्फटिकः। वसुगुप्तात् धारा कल्लटद्वारा प्रवहति, तथा स्पन्दः उपदेशः, प्रत्यभिज्ञादर्शने, क्षेमराजं प्रति च, यस्य टीका शिवसूत्र-विमर्शिनी शास्त्रीया कुञ्जिका इति तिष्ठति।
संरचना — त्रयः उन्मेषाः
- प्रथमः उन्मेषः · शाम्भवोपायः (२२ सूत्राणि) — शिवपक्षतः दृष्टं तत्त्वम्: विश्वव्यापि चैतन्यम्, शुद्धेन बोधोद्यमेन च प्रबोधः।
- द्वितीयः उन्मेषः · शाक्तोपायः (१० सूत्राणि) — शक्तेः मार्गः: चित्तं मन्त्रः, प्रयत्नः साधकः, ज्ञानं च शक्तिरूपेण परिशुद्धम्।
- तृतीयः उन्मेषः · आणवोपायः (४५ सूत्राणि) — अणोः मार्गः: शरीरं श्वासः अवधानं च साक्षात्कारस्य करणतां नीतानि; अन्ते च मुक्तचरः मुनिः।
मुख्यश्लोकाः
चैतन्यमात्मा ॥ १.१ ॥
चैतन्यमात्मा — पूर्णं स्वविमर्शमयं चैतन्यम् एव आत्मा।
शिवसूत्रम् १.१
ज्ञानं बन्धः ॥ १.२ ॥
ज्ञानं बन्धः — (परिमितं) ज्ञानं बन्धः: अनन्तस्य "यद् अहं जानामि" इति रूपे प्रथमः सङ्कोचः।
शिवसूत्रम् १.२
उद्यमो भैरवः ॥ १.५ ॥
उद्यमो भैरवः — बोधस्य आकस्मिकः उद्यमः; तत् स्फुरणम् एव भैरवः।
शिवसूत्रम् १.५
इच्छाशक्तिरुमा कुमारी ॥ १.१३ ॥
इच्छाशक्तिरुमा कुमारी — इच्छा, यावत् सा कामनारूपेण न कठिनीभवति, तावत् सा देवी एव।
शिवसूत्रम् १.१३
चित्तं मन्त्रः ॥ २.१ ॥
चित्तं मन्त्रः — यदा चित्तं स्वमूले विश्राम्यति, तदा विचारस्य प्रत्येका गतिः पवित्रो नादः।
शिवसूत्रम् २.१
नर्तक आत्मा ॥ ३.९ ॥ रङ्गोऽन्तरात्मा ॥ ३.१० ॥
नर्तक आत्मा; रङ्गोऽन्तरात्मा। जीवनं शिवस्य स्वकीयम् एव नाट्यम् — भवान् च मुखावरणं न, अपितु तत् धारयन् नर्तकः एव।
शिवसूत्रम् ३.९–३.१०
सर्वेभ्यः अभ्यासाः
१ · उद्यमस्य ग्रहणम्
सूत्रात् १.५ · शाम्भवो रसः
- दिने बहुवारं गृह्णीत — प्रथमः क्षणः कस्यापि अनुभवस्य: घण्टायाः प्रथमो निनादः, द्वारम् उद्घाट्य प्रथमं दर्शनम्, प्रबोधस्य प्रथमः क्षणः।
- तस्मिन् स्फुरणे — नामकरणात् पूर्वम्, रुचि-अरुचिभ्यां पूर्वम् — भानं शुद्धं तिष्ठति। तत् प्रत्यभिजानीत।
- तेन किमपि मा कुरुत। प्रत्यभिज्ञायाः एकः शुद्धः क्षणः एव अभ्यासः।
न आसनम्, न कालः, न उपकरणम् — अयम् अभ्यासः सामान्यजीवनस्य अन्तः एव निगूढः।
२ · चित्तं मन्त्रः — सोऽहम्
सूत्रात् २.१ · शाक्तोपायः
- शान्तम् उपविश्य सहजं श्वासं शृणुत। परम्परा तस्मिन् स्वयंप्रवृत्तं मन्त्रं शृणोति: स यदा श्वासः प्रविशति, हम् यदा स निर्गच्छति — सोऽहम्, "सः अहम्" इति।
- जपं मा कुरुत; शृणुत। श्वासः पूर्वमेव जपति।
- यदा विचाराः आगच्छन्ति, तदा तान् तस्यैव अन्तर्नादस्य मौनं प्रति निवर्तमानाः ऊर्मयः इति शृणुत।
- प्रातः सायं च दश निमेषाः प्रवाहं स्थिरीकुर्वन्ति।
अस्य अभ्यासस्य निर्देशितश्रव्यम् अस्यैव पृष्ठस्य श्रव्यविभागे अस्ति।
३ · नर्तकः रङ्गश्च
सूत्राभ्यां ३.९–३.१० · भावना
- यस्मिन् कस्मिंश्चित् कर्मणि — गच्छन्तः वदन्तः कार्यं कुर्वन्तश्च — मृदु स्मरत: "नर्तकः आत्मा; इदं दृश्यं रङ्गः।"
- भूमिकाः (पितृत्वं, कर्म, साधकत्वम्) लघु धृतान् वेषान् इव अनुभवत — तेषां कोऽपि धारकः नास्ति।
- दिवसस्य नाटकं यथावत् प्रवर्तताम् — केवलं तादात्म्यं शिथिलं भवति।
स्मरणम् इदं, न तु निवृत्तिः: नृत्यं प्रवर्तते एव, पूर्वापेक्षया स्वतन्त्रतरम्।